40 χρόνια Τσερνόμπιλ: Από τον «ατομικό τρόμο», στο σήμερα – Τα διδάγματα και οι αγωνίες του 2026

Πριν το Τσερνόμπιλ, όμως, υπήρχαν προειδοποιήσεις. Όπως τονίζει στο CNN Greece ο καθηγητής Πυρηνικής Τεχνολογίας στη Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών του ΕΜΠ, Μάριος Αναγνωστάκης «είχαν προηγηθεί και άλλα μεγάλα πυρηνικά ατυχήματα, στο Γουίντσντεϊλ της Αγγλίας το 1957 και στο Θρι Μάιλ Άιλαντ το 1979» που ήταν και το πιο σημαντικό στην ιστορία των ΗΠΑ.

Σύμφωνα με τον καθηγητή, τα ατυχήματα αυτά «δεν έγιναν τόσο γνωστά στο ευρύ κοινό, κυρίως επειδή είχαν πολύ χαμηλότερη επίπτωση στο περιβάλλον».

Το «εκρηκτικό κοκτέιλ» που οδήγησε στη διασπορά ραδιενεργού υλικού σε όλη την Ευρώπη

Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ, σύμφωνα με τον ίδιο, ήταν μοναδικό στο είδος του για μία σειρά από λόγους.

«Ο αντιδραστήρας χρησιμοποιούσε ως επιβραδυντή γραφίτη, κάτι που είχε ως συνέπεια την έναρξη μεγάλης πυρκαγιάς η οποία ήταν αδύνατο να ελεγχθεί για μέρες. Αυτό, σε συνδυασμό με την έλλειψη προστατευτικού κελύφους, κάτι που διαθέτουν σήμερα όλοι οι Πυρηνικοί Αντιδραστήρες Ισχύος (ΠΑΙ), είχε ως αποτέλεσμα τη διασπορά ραδιενεργού υλικού σε όλη την Ευρώπη» εξηγεί ο κ. Αναγνωστάκης.

Τα μέτρα ασφαλείας που παραβιάστηκαν

Διευκρινίζει, όμως, ότι «ακόμη και με τις παραπάνω αδυναμίες ο αντιδραστήρας λειτουργούσε ασφαλώς μέχρι τη στιγμή που, στα πλαίσια ενός πειράματος που πραγματοποιήθηκε, παραβιάστηκαν με ανθρώπινη παρέμβαση τα μέτρα ασφαλείας και ο αντιδραστήρας βρέθηκε να λειτουργεί σε συνθήκες εκτός σχεδιασμού».

Τα αποτελέσματα ήταν οδυνηρά:

Όπως υπογραμμίζει στο CNN Greece ο Κώστας Καλούδης, υπεύθυνος στη Greenpeace για την εκστρατεία για το κλίμα και την ενέργεια, ένα τέτοιο δυστύχημα προκαλεί:

«Έκλυση τεράστιας ποσότητας ραδιενέργειας σε ακτίνα πολλών χιλιομέτρων από το εργοστάσιο/μονάδα».

«Οι επιπτώσεις στην υγεία των ανθρώπων είναι καταστροφικές: μακροχρόνιες μελέτες δείχνουν εμφάνιση καρκίνου, λευχαιμίας και άλλες παθήσεις. Κατ’ αναλογία πλήττονται τα ζώα και βλάπτονται εξαιρετικά τα οικοσυστήματα» σημειώνει ο κ. Καλούδης.

Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι, «στην αποκλεισμένη ζώνη 30 χιλιομέτρων γύρω από το Τσερνόμπιλ τα ζώα έχουν υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας, αυξημένες γενετικές μεταλλάξεις και χαμηλό ποσοστό γεννήσεων».

«Λόγω της ευκολίας μεταφοράς της ραδιενέργειας μέσω αέρος, βροχής και θάλασσας, η διάχυση των επιπτώσεων μπορεί να είναι πολύ μεγάλη. Επίσης, οι διαρροές που προκύπτουν από “μικρά ατυχήματα” εκτιμάται ότι έχουν παρεμφερείς συνέπειες στη γύρω περιοχή τους» προειδοποιεί.

«Βραδυφλεγείς βόμβες τα απόβλητα των πυρηνικών»

Εκτός, όμως, των επιπτώσεων που μπορεί να φέρει μία διαρροή, τα απόβλητα των πυρηνικών εργοστασίων, αποτελούν επίσης, σύμφωνα με τον υπεύθυνο εκστρατείας της Greenpeace «βραδυφλεγείς βόμβες, καθώς δεν υπάρχει βιώσιμος τρόπος διαχείρισης.

Παραμένουν θαμμένα στο έδαφος για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Η κακή ή μη διαχείρισή τους και η αδιαφάνεια ενισχύουν το πρόβλημα. Καθώς οι χώρες παραγωγοί αποφεύγουν να τα αποθέτουν στο έδαφός τους, γίνονται νόμιμες εξαγωγές αποβλήτων από πολλά εύπορα κράτη σε χώρες της Αφρικής, αλλά και αλλού με αδιαφανείς διαδικασίες, όπως το λαθρεμπόριο.

Τα μαθήματα

Παρόλα αυτά, από το ατύχημα του Τσερνόμπιλ, αλλά και της Φουκουσίμα το 2011 ο καθηγητής του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου κ. Αναγνωστάκης τονίζει πως «η επιστημονική κοινότητα πήρε σημαντικά μαθήματα».

«Σήμερα ο σχεδιασμός αντιδραστήρων γίνεται με ακόμα μεγαλύτερη έμφαση στο θέμα της ασφαλούς λειτουργίας, καθιστώντας ουσιαστικά αδύνατο στο μέλλον ένα ατύχημα της έκτασης του Τσερνόμπιλ» αναφέρει.

Η εμπειρία από το Τσερνόμπιλ στους σύγχρονους πολέμους

Δεκαετίες, όμως, αργότερα, όπως υπογραμμίζει «οι συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή έχουν δημιουργήσει φόβο, εκτός των άλλων, και για το ενδεχόμενο να πληγεί ένας πυρηνικός αντιδραστήρας που είναι ήδη σε λειτουργία, κάτι που συνειρμικά φέρνει στο μυαλό «ένα νέο Τσερνόμπιλ».

Τα τρία χρόνια πολέμου στην Ουκρανία, όμως, όπως διευκρινίζει ο κ. Αναγνωστάκης «τα αντιμαχόμενα μέρη αποφεύγουν συστηματικά να πλήξουν πυρηνικά εργοστάσια κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε διασπορά ραδιενέργειας στο περιβάλλον, ακριβώς διότι υπάρχει η εμπειρία από το Τσερνόμπιλ και κανένας δεν φαίνεται έτοιμος να αναλάβει ένα τέτοιο κόστος και να υποστεί τη διεθνή κατακραυγή».

Όπως εκτιμά ο ίδιος, τα πλήγματα στις πυρηνικές εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου του Ιράν «στη χειρότερη περίπτωση θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μικρή διασπορά ραδιενεργού υλικού στο εγγύς περιβάλλον».

«Βεβαίως, υπάρχει πάντα ο φόβος από τα πυρηνικά όπλα που υπάρχουν και ενδεχομένως κάποιες χώρες ακόμα αναπτύσσουν, όμως η εγκατάσταση και λειτουργία ΠΑΙ σε μία χώρα δεν είναι ούτε ικανή, ούτε αναγκαία συνθήκη για την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων» συμπληρώνει.

Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, όπως επισημαίνει από την πλευρά του ο κ. Καλούδης, «η ευαλωτότητα των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων και τρομοκρατικών επιθέσεων, αφού μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε όπλα, είτε λόγω της απειλής για μεγάλο ατύχημα, είτε επειδή εμπόλεμα μέρη μάχονται για τον έλεγχό τους».

Ο γρίφος της πυρηνικής ενέργειας

Την ώρα, όμως, τα πυρηνικά επιστρέφουν στο δημόσιο διάλογο και με μία άλλη μορφή: αυτή της ενέργειας.

«Παρόλο που τα χρόνια που προηγήθηκαν συνέχισαν να λειτουργούν και να κτίζονται νέοι Πυρηνικοί Αντιδραστήρες Ισχύος (ΠΑΙ), τα τελευταία 4-5 χρόνια η συζήτηση για τις εφαρμογές της πυρηνικής ενέργειας έχει πάρει μεγάλη έκταση για μία σειρά από λόγους» αναφέρει ο κ. Αναγνωστάκης.

Ποιοι είναι αυτοί; Απαντώντας στο ερώτημα αυτό, ο καθηγητής σημειώνει πως «ένας σημαντικός λόγος είναι η έλευση στο προσκήνιο μίας νέας φιλοσοφίας αναφορικά με το σχεδιασμό και τη λειτουργία των αντιδραστήρων αυτών. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία αυτή, αντί για τους μεγάλους ΠΑΙ με ηλεκτρική ισχύ της τάξης των 1000MWe, όπως αυτοί που εγκαθίσταντο στο παρελθόν, οι νέοι ΠΑΙ θα είναι μικρότεροι σε μέγεθος και ισχύ (μικρότερη από 300MWe) και θα παρέχουν την απαραίτητη ισχύ λειτουργώντας σε ομάδες (φάρμες)».

Η εποχή των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων: Η διαφορά και το επίπεδο ασφάλειας

Όπως εξηγεί ο ίδιος, «η νέα γενιά ΠΑΙ, που έχουν γίνει γνωστοί ως «Μικροί Αρθρωτοί Αντιδραστήρες» (Small Modular Reactors, SMR, με ισχύ μικρότερη από 300MWe) και (Micro Modular Reactors, MMR, με ισχύ της τάξης των λίγων δεκαδων MWe) θα ενσωματώνει όλες τις τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών με στόχο την ασφαλέστερη λειτουργία και τη δυνατότητα σταδιακής εγκατάστασης νέων μονάδων».

Ταυτόχρονα, όπως συμπληρώνει «θα μπορούν να λειτουργούν ως υβριδικά συστήματα που θα μπορούν να παράγουν εκτός από ηλεκτρικό ρεύμα, νερό και ατμό πολύ υψηλής θερμοκρασίας για βιομηχανική χρήση, καθαρό νερό μέσω αφαλάτωσης και μελλοντικά και υδρογόνο».

Η ποιοτική διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι «καθώς οι αντιδραστήρες αυτοί είναι πολύ μικρότεροι από τους κλασικούς Πυρηνικούς Αντιδραστήρες Ισχύος θα μπορούσαν να τοποθετηθούν ακόμα και μέσα στη γη και με τα παθητικά συστήματα ασφαλείας που προβλέπεται να ενσωματώνουν, θα μπορούσαν να είναι ασφαλέστεροι από τους κλασικούς ΠΑΙ που κτίζονται σήμερα».

Αυτά τα χαρακτηριστικά τους, σύμφωνα με τον κ. Αναγνωστάκη «είναι από τους βασικούς λόγους που έχει ξεκινήσει η συζήτηση για εγκατάσταση ΠΑΙ και σε χώρες που μέχρι σήμερα δεν είχαν πυρηνικό πρόγραμμα, όπως η Ελλάδα.»

Υπενθυμίζει ότι, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει συμπεριλάβει – υπό όρους – την πυρηνική ενέργεια στην κατηγορία της «πράσινης» επένδυσης, αναγνωρίζοντάς την ως μεταβατική τεχνολογία για την κλιματική ουδετερότητα.

Σήμερα, υπάρχουν μερικές δεκάδες τύποι αντιδραστήρων SMR ή MMR που μελετώνται παγκοσμίως. Εκτιμάται ότι στα επόμενα λίγα χρόνια θα έχει ξεκαθαρίσει το τοπίο και θα έχουν αναδειχθεί τα 2-3 επικρατέστερα μοντέλα που θα μπορούν να διατεθούν στην αγορά. Όπως γίνεται σαφές, η τεχνολογία αυτή βρίσκεται ακόμα σε φάση ωρίμανσης και θα περάσουν μερικά χρόνια ακόμα μέχρι να δούμε τις πρώτες εγκαταστάσεις στην Ευρώπη.

Οι φόβοι και οι κίνδυνοι

Απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται, η οποία για κάποιους θεωρείται πεδίο επενδύσεων, υπάρχουν φωνές που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου.

«Θεωρούμε ότι η πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση μέρος της πράσινης ενεργειακής μετάβασης, για να αντιμετωπίσουμε την επείγουσα κλιματική κρίση» τονίζει ο κ. Καλούδης.

Περιγράφοντας τους κινδύνους, σημειώνει ότι «η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας είτε από μικρούς αρθρωτούς (νεότερη τεχνολογία) είτε από μεγάλους αντιδραστήρες φέρει τα ίδια προβλήματα σε όλο τον κύκλο ζωής μίας μονάδας: τεράστιο κόστος κατασκευής, παραγωγής και αποσυναρμολόγησης, απόθεση αποβλήτων, κίνδυνοι για την υγεία από διαρροές ή ατυχήματα από ανθρώπινο λάθος, απρόβλεπτα φυσικά φαινόμενα (περίπτωση Φουκουσίμα), ή πολεμικές/τρομοκρατικές ενέργειες».

Παραθέτοντας μερικά παραδείγματα ο υπεύθυνος της Greenpeace σημειώνει ότι «διεθνώς έχουν καταγραφεί 57 περιστατικά ατυχημάτων και συμβάντων μετά την έκρηξη στο Τσερνόμπιλ, πολλά εκ των οποίων στις ΗΠΑ.

Στη βάση, όπως αναφέρει «αποδεικνύεται ότι ούτε οι χώρες που χρησιμοποιούν τις πιο προηγμένες τεχνολογίες δεν καταφέρνουν να τις ελέγξουν αρκετά. Επιπλέον, δημιουργούνται εξαρτήσεις από μεγάλες χώρες για την παροχή τεχνολογίας, δεσμεύοντας σε συμφωνίες με διάρκεια πολλών δεκαετιών».

Παράλληλα, επισημαίνει πως «η πυρηνική ενέργεια εμφανίζει πτωτική τάση κατά τις τελευταίες δεκαετίες» και συμπληρώνει ότι «χώρες που μείωσαν ή κατάργησαν την παραγωγή τους, όπως η Γερμανία και η Ταϊβάν δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα επάρκειας ενέργειας. Θεωρούμε την ώθηση αυτή ένα εγχείρημα που βασίζεται σε οικονομικά κίνητρα από την πλευρά των ιδιωτικών εταιρειών, και σε πολιτικά κίνητρα από την πλευρά της γαλλικής κυβέρνησης».

«Ενέργεια από ΑΠΕ με κόστος τρεις φορές χαμηλότερο από τα πυρηνικά εργοστάσια»

Σχολιάζοντας τις πρόσφατες δηλώσεις του Έλληνα πρωθυπουργού από το Παρίσι υπέρ της χρήσης πυρηνικής ενέργειας στη χώρα μας, ο κ. Καλούδης κάνει λόγο για μία «άστοχη» κατεύθυνση, για να εξηγήσει ότι «ήδη η χώρα μας παράγει τη μισή ηλεκτρική της ενέργεια από καθαρές ανανεώσιμες πηγές (ΑΠΕ). Οι ΑΠΕ παράγουν πλέον την ενέργεια με κόστος τρεις φορές χαμηλότερο από ότι τα πυρηνικά εργοστάσια».

«Η πυρηνική ενέργεια δεν έχει καμία θέση σε ένα καθαρό, βιώσιμο και ασφαλές ενεργειακό παρόν και μέλλον, καθώς πρόκειται για μία επικίνδυνη, ακριβή και ξεπερασμένη τεχνολογία που δεν χρειάζεται ούτε για να έχουμε επαρκή ενέργεια ούτε για να μειώσουμε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου» προειδοποιεί.

«Η εμπειρία του δυστυχήματος στο Τσερνόμπιλ μας διδάσκει ότι ένα ανθρώπινο λάθος ή ακόμα και μια φυσική καταστροφή αρκεί για να πραγματοποιηθεί το χειρότερο δυνατό σενάριο, με τεράστιο κόστος για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη» καταλήγει ο ίδιος.